วุฒิชัย กฤษณะประกรกิจ | ทำความเข้าใจอิคิไกแบบที่จะไม่รู้สึกผิดหากชีวิตยังไม่พบเป้าหมาย

ก่อนจะมาเป็นแผนภาพวงกลมสี่วงตัดกันที่เรียกว่า อิคิไก แท้จริงแล้วมันเคยเป็นแผนภาพ Purpose Venn Diagram มาก่อน และก่อนที่มันจะมีครบทั้งสี่วง มันเคยถูกอธิบายด้วยวงกลมเพียงสองหรือสามวง 

     พวกครูแนะแนวหรือครูสอนศาสนา จะถามถึงหลากแง่มุมในชีวิตของผู้ที่มาขอคำปรึกษา ซึ่งมักจะเป็นพวกคนหนุ่มสาวที่กำลังจะเรียนจบแล้วรู้สึกเคว้งคว้าง จับต้นชนปลายไม่ถูก ว่าควรเริ่มต้นชีวิตแบบผู้ใหญ่ที่ต้องมีความรับผิดชอบอย่างไร หรือพวกวัยทำงานที่กำลังเผชิญกับวิกฤตวัยกลางคน เบิร์นเอาต์ สูญสิ้นศรัทธา หย่าร้าง ชีวิตล้มเหลว สับสนว่าเกิดมาทำไม ทำงานมาเสียเวลาเปล่า

     การพิจารณาหลากแง่มุมในชีวิตและหาจุดตัดกันของมัน ก็อาจจะช่วยให้เราค้นพบจุดประสงค์ของชีวิต หรือ Purpose of Life ซึ่งได้สูญหายไปในโลกยุคสมัยใหม่ ที่เรามีการแบ่งงานกันทำ ลดทอนความรู้และการศึกษาให้กลายเป็นการฝึกคนเข้าสู่ระบบการผลิตแบบเครื่องจักร คนในวัยทำงานตกอยู่ในสภาพที่เหมือนกับ ชาร์ลี แชปลิน ในหนังเรื่อง Modern Times ที่ไขนอตและตอกหมุดไปเรื่อยๆ จนทำให้มองไม่เห็นคุณค่าของชีวิตและการงาน

     เมื่อแบ่งแยกงานกัน งานแต่ละอย่าง แต่ละชิ้น ไม่ได้มีจุดเริ่มต้นและจุดสำเร็จด้วยมือเราเหมือนงานในสังคมบรรพกาล เราจึงจำเป็นต้องใช้เงินเป็นหน่วยวัดมูลค่าของผลงานครึ่งๆ กลางๆ เหล่านั้น เงินเป็นสื่อกลางไหลเวียนในระบบ คนส่วนใหญ่จึงทำงานเพื่อเงิน แล้วก็นำเงินไปใช้จ่ายเพื่อค้นหาคุณค่าของตัวเองกลับคืนมา

     เมื่อทั้งสังคมดำเนินไปแบบนี้สักระยะก็จะพบกับทางตัน เพราะคนจะสับสนระหว่างชีวิตกับเงิน คนหนุ่มสาวเรียนจบใหม่มองไม่เห็นว่าในตลาดแรงงานมีงานอะไรน่าทำสำหรับตัวเอง และวัยกลางคนที่ทำงานไปพักใหญ่ก็รู้สึกว่าทั้งหมดที่ทำมานั้นไร้ค่า ไร้ความหมาย เพราะทุกอย่างมุ่งไปโฟกัสที่การสะสมเงิน ไม่ใช่ที่ชีวิตและงาน

     ปัญหานี้แสดงออกมาเป็นปรากฏการณ์ของอาการผิดปกติทางจิตใจมากมาย การใช้ Purpose Venn Diagram เพื่อค้นหา Purpose จึงได้รับความนิยมและมีการพูดถึงกันกว้างขวาง มันช่วยตอบคำถามเชิงปรัชญา เป็นการเติมเต็มจิตวิญญาณ สร้างคุณค่าภายใน เพื่อที่ชีวิตจะได้ไม่ล่องลอย เปลี่ยวเหงา ไร้ค่า ให้ความรู้สึกว่าตัวเองมีประโยชน์ต่อคนอื่น และมีจุดมุ่งหมาย รู้ว่ากำลังจะไปถึงปลายทางในที่สุด

     ระยะหลัง พวกไลฟ์โค้ช แคเรียร์โค้ช และบรรดานักพูดสร้างกำลังใจ ที่กำลังได้รับความนิยมมากขึ้นและกลายเป็นโรลโมเดลในยุคสมัยของเจเนอเรชันวาย เป็นการนำเรื่องรายได้ เงินทอง และความสำเร็จในอาชีพการงาน กลับเข้ามาใส่ในสมการของชีวิตเราอีกครั้ง นั่นเท่ากับว่า ตามมาตรฐานของยุคสมัยปัจจุบัน นอกจากเราจะต้องค้นหา Purpose of Life ของตัวเองให้เจอแล้ว เรายังต้องใช้มันสร้างรายได้ขึ้นมาอีกด้วย

 

อิคิไก

 

     แล้ว Purpose Venn Diagram กลายมาเป็นเรื่องอิคิไกได้อย่างไร?

     จากบทความเรื่อง The Origin of the Venn Diagram Symbolizing Ikigai and its Meaning โดยบล็อกเกอร์ชาวญี่ปุ่น ชื่อ Omi-merchants ได้ตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับเรื่องนี้ และได้ทำการสืบย้อนกลับไป

     Omi-merchants พบว่าแผนภาพอิคิไกที่เป็นวงกลมสี่วง และนิยมอ้างถึงกันในอินเทอร์เน็ต เพิ่งเกิดขึ้นเมื่อปี ค.ศ. 2014 นี่เอง โดยบล็อกเกอร์ชื่อว่า Marc Winn คือคนแรกที่นำ Purpose Venn Diagram มาผสมกับเนื้อหาในหนังสือ The Blue Zone ของ แดน บูเอตต์เนอร์ แล้วก็ดัดแปลงข้อความบนแผนภาพเดิม ให้กลายเป็นคำว่าอิคิไก

     Marc Winn เองได้เขียนบทความชื่อว่า Meme Seeding บอกว่า แม้แต่ตัวเขาเองก็ประหลาดใจ ว่าทำไมแผนภาพที่เขาดัดแปลงอย่างผสมปนเปนี้ได้กลายมาเป็นปรากฏการณ์โด่งดัง กลายเป็นมีมที่คนส่งต่อกันไปเรื่อยๆ จนสร้างความเข้าใจไปว่ามันคือเรื่องอิคิไกจริงๆ

 

     หลายเดือนที่ผ่านมา ผมมักจะได้รับเชิญให้ไปบรรยายเรื่องอิคิไกให้กับองค์กรธุรกิจและสถาบันการศึกษาหลายแห่ง ในฐานะของผู้แปลหนังสือเรื่อง The Little Book of Ikigai ของ Ken Mogi

     โดยไม่ได้มีความรู้เกี่ยวกับมันมาก่อนหน้านั้น และไม่ได้เป็นผู้เชี่ยวชาญวัฒนธรรมญี่ปุ่น เพียงแต่เป็นคนที่สนใจเรื่องคุณค่าของชีวิตและการงาน และก็พยายามค้นคว้าหาข้อมูลเพิ่มเติมระหว่างการแปล ในการบรรยายทุกครั้ง มักจะมีคนถามเสมอ ว่าทำไมผมจึงไม่อธิบายด้วยแผนภาพวงกลมสี่วง ผมก็จะบอกไปว่าจริงๆ แล้วมันน่าจะใช้อธิบายเรื่อง Purpose of Life แบบตะวันตกมากกว่า ซึ่งก็ดี มีประโยชน์ และมีความเกี่ยวข้องกับอิคิไกอยู่ด้วยบางส่วน แต่ไม่ใช่ทั้งหมด

     อีกทั้งในหนังสือ The Little Book of Ikigai ก็ไม่ได้พูดถึงเรื่องวงกลมสี่วงนี้ไว้เลย แต่กลับพูดถึงการสร้างเสริมลักษณะนิสัยบางประการตามแบบฉบับของคนญี่ปุ่น และการปรับเปลี่ยนมุมมองต่อโลกและชีวิตของตัวเอง เพื่อให้รู้สึกสบายใจและยอมรับตัวเอง ในขณะที่ทุกครั้งที่มีการพูดถึงหนังสือเล่มนี้ตามเว็บไซต์ บล็อก หรือโซเชียลมีเดียต่างๆ มักจะนำแผนภาพวงกลมสี่วงมาใช้เป็นภาพประกอบ โดยที่มันไม่ได้เข้ากับเนื้อหาของหนังสือเล่มนี้จริงๆ

     เมื่อวงกลมสี่วงกลายมาเป็นเรื่องเดียวกับอิคิไก บางครั้ง เป็นส่วนใหญ่ที่มันใช้ได้ผลดี เพราะ Purpose of Life คลับคล้ายและใกล้เคียงกับอิคิไก ท่ามกลางปัญหาชีวิตในโลกยุคสมัยใหม่ คนหนุ่มสาวต้องการคำปรึกษา กำลังใจ และเครื่องมือบางอย่างมาใช้ในการหาคำตอบให้ตัวเอง

     แต่บางครั้งมันก็ไม่ได้ผล และนำไปสู่ความเข้าใจผิดต่อชีวิต การตั้งเป้าหมายและคาดหวังแบบผิดๆ

     อย่างน้อยที่สุด อิคิไกตามที่ผมเข้าใจ มันไม่ใช่เรื่องของการพยายาม ‘ค้นหา’ สิ่งวิเศษของชีวิต ด้วยการเติมคำในวงกลมสี่วง เพื่อหาจุดตัดรวมกันเป็นหนึ่งเดียว เพราะไม่ใช่เรื่องง่ายที่ใครจะหาสิ่งนั้นเจอ

     คนหนุ่มสาวยุคนี้จึงงุนงง สับสน และรู้สึกผิดถ้ายังหาจุดตัดนั้นไม่เจอ เพราะกลายเป็นว่าเขาไม่มีอิคิไก ไม่มีความสุขความสำเร็จ ทั้งที่จริงๆ แล้วอิคิไกกลับเป็นเรื่องธรรมดาสามัญในชีวิตประจำวัน ที่ไม่ต้องออกไปค้นหาอะไรที่ไหน มันธรรมดาสามัญถึงขนาดที่อธิบายได้ด้วยเรื่องการตื่นเช้าๆ ออกกำลังกาย ทำงานที่มีอยู่ตรงหน้าไป ดื่มด่ำและเพลิดเพลินไปกับชีวิตและงานไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น แล้วก็กลับบ้านไปอยู่กับครอบครัว เพื่อนฝูง อย่างสมัครสมานสอดคล้อง

     ในโลกสมัยใหม่ เราต่างก็กำลังวิ่งแน่บกันอยู่ในเกมการแข่งขันที่มีใครหลายคนพยายามเข้ามากำหนดกติกา วงกลมสี่วงกลายมาเป็นกติกาใหม่ล่าสุด ซึ่งใครๆ ต่างก็เข้าใจกันไปแล้วว่ามันคืออิคิไก แต่สำหรับผม คิดว่ากติกาเดียวที่ยุติธรรมและแข่งได้อย่างสบายใจที่สุดก็คือ ใครรู้สึกพึงพอใจในตัวเองกว่ากัน แค่นั้นก็พอ

Share Post
Like 2 View 9089

Author

วุฒิชัย กฤษณะประกรกิจ

บรรณาธิการบริหาร a day BULLETIN นักเขียนผู้ชอบแมวและหมา แต่เกลียดเสียงหมาเห่า เลยเลี้ยงแมวดีกว่า เคยเชื่อว่าตัวเองเป็นคนลักษณ์ 4 แต่เพื่อนๆ บอกว่าเป็นลักษณ์ 5 ชอบเขียนถึงเรื่องราวที่โศกซึ้ง แต่เพื่อนบอกว่ามันเป็นมุมมองของคนคิดลึกซึ้งมากกว่า