หน้าของผู้นำไม่ใช่เรื่องขำๆ หากเป็นกระจกสะท้อนถึงความเชื่อและวาทกรรมประจำชาติ

Live, Learn, Love!
21 Feb 2019
เรื่องโดย:

พชร สูงเด่น, สิริลักษณ์ ตะเภาหิรัญ

หน้าตาแบบไหนที่ปรากฏขึ้นเมื่อเอ่ยถึงสหรัฐอเมริกา แคนาดา คิวบา ฯลฯ แล้วหน้าตาแบบไหนกันที่ปรากฏขึ้นเมื่อเอ่ยถึงประเทศเราเอง


“หน้าของผู้นำบอกอะไรเกี่ยวกับชาตินั้นได้บ้าง” คือคำถามกว้างๆ ที่ Guney Sokayn ศิลปินชาวเตอร์กิชคิดขึ้นมาหลังการประกาศผลเลือกตั้งในตุรกีที่ทำเอากุมขมับด้วยความไม่เข้าใจ ความสงสัยที่นำไปสู่การสร้างสรรค์ผลงานที่มีชื่อว่า Face of A Nation การทดลองทางศิลปะที่นำหน้าของผู้นำแต่ละประเทศมาตัดแปะเรียงกันตามระยะเวลาการปกครองของผู้นำคนนั้นเพื่อสร้างภาพพอร์เทรตใหม่ที่ประกอบรวมจากใบหน้าผู้นำในระยะเวลา 50 ปีของประเทศนั้นมาเรียงต่อกันตามไทม์ไลน์จริง

  การทดลองเล่นๆ ได้แสดงผลน่าประหลาดใจ เมื่อใบหน้าที่ถูกประมวลผลออกมานั้นสะท้อนถึงบริบทการเมือง การปกครอง วัฒนธรรม ความเชื่อที่ซ่อนเร้นในแต่ละชาติที่มักเป็นนามธรรมไม่ปรากฏชัดผ่านสายตา ตั้งแต่ใบหน้าของผู้นำแอฟริกาใต้ที่เปลี่ยนไปตั้งแต่การสิ้นสุดลงของ Apartheid (นโยบายแบ่งแยกสีผิว), ใบหน้าสหรัฐอเมริกาที่เป็นสัดส่วนชัดเจนตามระยะเวลาการปกครองที่กำหนด, ใบหน้าเดิมราวกับเป็นใบหน้าคนเดียวกันในประเทศเผด็จการอย่างซีเรียหรือเกาหลีเหนือ

  Sokayn ศิลปินเจ้าของผลงานเล่าให้ฟังถึงที่มาที่ไปของงานชิ้นนี้ว่า มันเกิดขึ้นหลังจากการเลือกตั้งในตุรกีปี 2015 ที่ฝ่ายอำนาจเก่ายังคงครองอำนาจต่อท่ามกลางเสียงคัดค้าน เขาพยายามทำความเข้าใจผลการเลือกตั้งครั้งนั้นด้วยการพูดคุยสอบถามกับผู้คน และพบว่าพฤติกรรมการเลือกลงคะแนนนั้นไม่ได้เป็นการใช้ตรรกะเหตุผลเสมอไป หากมีปัจจัยของระบบความเชื่อเก่าที่ส่งผลต่อการตัดสินใจของผู้คนในระดับจิตใต้สำนึก ทั้งวัฒนธรรมที่บอกว่าอะไรถูกผิด หรือวาทกรรมที่ตะโกนร้องกรอกหูว่าสังคมควรให้ความสำคัญกับสิ่งใด โดยไม่รู้ตัว ภาพผู้นำที่เขาเลือกจึงมักสะท้อนคุณค่าที่พวกเขามีในใจ และภาพจำคุ้นชินว่าผู้นำควรเป็นอย่างไร

  ความคับข้องใจและสงสัยในผลการเลือกตั้งปี 2015 ในตุรกีครั้งนั้นค่อยๆ เปลี่ยนเป็นความเข้าใจ เมื่อเขาพบว่าในหน้าที่เปลี่ยนไปของผู้นำตุรกีนั้น แท้จริงแล้วไม่เคยเปลี่ยนแปลงจากการปกครองโดยกลุ่มทหาร ที่สัญญาว่าจะนำพาความสงบกลับมาให้พวกเขาครั้งแล้วครั้งเล่า หากสุดท้ายสัญญานั้นก็ไม่เคยยืนยาว เปลี่ยนไปเปลี่ยนมาจนเห็นได้จากใบหน้าที่ถูกตัดออกเป็นหลายเสี้ยวตามความไม่มั่นคงทางการเมืองที่เปลี่ยนไปเปลี่ยนมาอยู่หลายคน

  ภาพประมวลผลที่ทำให้ Sokayn สลดใจกับสภาวะไร้การเปลี่ยนแปลงท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงบ่อยครั้งในประเทศนี้ และอดกังวลใจไม่ได้ว่าผู้คนจะติดกับภาพจำว่าผู้นำจะต้องมีลักษณะท่าทางมาจากกลุ่มคนเดิมๆ ไปอีกนานเท่าไหร่ กว่าพวกเขาจะเข้าใจว่าหน้าตาที่เปลี่ยนไปไม่ได้มากับความเปลี่ยนแปลง ตราบใดที่ความเชื่อเก่าๆ ยังไม่ถูกทำลาย ตราบใดที่พวกเขายังไม่สลายภาพจำเก่า และสร้างภาพจำให้ประเทศใหม่ๆ ด้วยการก้าวข้ามความคุ้นชินของตัวเอง

  แม้นี่จะเป็นการค้นพบใหม่ของศิลปินขณะสร้างสรรค์ผลงาน หากมันดูไม่ใช่ความรู้ใหม่ของผู้นำทั้งหลายที่มีการวางแผนสร้างภาพจำอย่างเป็นระบบมายาวนาน คงไม่ใช่เรื่องบังเอิญที่ภาพทางการจากทำเนียบขาวของสหรัฐฯ จะปรากฏผู้นำที่หันเอียงขวาเล็กน้อย ยิ้มกว้างมุมเดียวกัน ในขณะที่ผู้นำรัสเซียต้องโพสท่าขึงขัง จริงจัง ถ่ายมุมเงยเล็กน้อยเพื่อเพิ่มความภูมิฐานให้ร่างกาย และผู้นำเกาหลีเหนือที่แม้การตัดต่อจะเรียบสนิทราวกับเป็นคนเดียวกัน ทั้งกรอบแว่น ทรงผมที่แทบไม่มีอะไรแตกต่างนอกจากโทนสีของรูปภาพตามยุคสมัย ก็สะท้อนได้ชัดถึงความพยายามในการหลอมรวมความหลากหลายให้กลายเป็นหนึ่งอุดมคติ สร้างภาพจำเดียวว่าผู้นำนั้นควรมีหน้าตาและท่าทีอย่างไร

  ดูศิลปะโลกแล้ว กลับมาย้อนดูตัวเราเองกันบ้าง

  กระแสการเลือกตั้งในบ้านเราครั้งนี้ที่มีผู้สมัครหลายหน้า หน้าเก่า หน้าใหม่ ไปจนถึงหน้าตาดีที่กลายเป็นที่จับตามอง ร้อนรนคนรุ่นเก่าหลายคนตะขิดตะขวงใจต้องออกมาตักเตือนคนรุ่นใหม่ว่าอย่า ‘ดัดจริต’ เห็นผิดเป็นถูก ตัดสินคนเพียงหน้าตา หากมันคงน่าเสียดาย ที่เราจะมองข้ามปรากฏการณ์ครั้งนี้ว่าเป็นเพียงสีสันการเมือง มากกว่าฟังเสียงความปรารถนาที่อยู่ลึกลงไปในใจ ว่าแท้จริงแล้วความต้องการที่แท้จริงนั้นไม่ใช่ผู้นำหน้าตาดี หากเป็นผู้นำหน้าใหม่ ความตั้งใจในแววตา คุณค่าบางอย่างที่บุคลิกท่าทางนั้นสอดคล้องกับคุณค่าที่พวกเขามีในใจ คำพูดวาจาสะท้อนความคิดใหม่ๆ ที่นำความหวังมาให้พวกเขา เพื่อที่จะรื้อถอนภาพจำเดิมๆ ว่าผู้นำในประเทศนี้ควรเป็นแบบไหน

  ให้พวกเขาไม่เผลอลืมตัวไปว่าผู้นำในประเทศนี้ไม่จำเป็นต้องมีเพียงภาพเดียว ให้พวกเขาสามารถกำหนดหน้าตาที่สะท้อนประเทศของพวกเขาได้อีกครั้ง ผ่านการเลือกผู้นำของเขาเอง


ติดตามผลงาน Face of A Nation และผลงานอื่นๆ ของ Guney Sokayn ได้ที่ www.guneysoykan.com/faceofanation

แบ่งปันเรื่องราวนี้:
เรื่องโดย

พชร สูงเด่น

มนุษย์รูทีน หมกมุ่น วนเวียนกับการอ่าน เขียน เรียนรู้ตลอดชีวิต

เรื่องโดย

สิริลักษณ์ ตะเภาหิรัญ

กราฟิกดีไซเนอร์ แม่ของคุณปอนโยะ @ponyo_thesea ปลาทองเพศเมียวัย 6 ปีที่ขยันท้อง และเป็นเจ้าของแบรนด์ไข่เค็มสุดอร่อย @เด็กขี่เป็ด