Anti-Fake News: ต่อต้านหรือยิ่งสร้างข่าวลวง โดย สฤณี อาชวานันทกุล

Agenda
3 Jan 2020
เรื่องโดย:

adB Team

กระแส ‘ข่าวปลอม’ หรือ fake news ในสังคมไทย นับวันยิ่งเป็นปัญหาที่ดูจะแพร่หลายแผ่กว้างและเรื้อรังฝังลึกลงเรื่อยๆ โดยเฉพาะถ้าเรานับรวมหมวดที่กว้างกว่าคือ ‘ข้อมูลลวง’ หรือ disinformation ซึ่งหมายถึงข้อมูลเท็จที่ผู้สร้างจงใจทำขึ้นเพื่อหลอกลวงให้คนอื่นเข้าใจผิด โดยไม่จำเป็นต้องหลอกว่าเนื้อหานั้นคือ ‘ข่าว’ จาก ‘สำนักข่าว’ ที่น่าเชื่อถือ เหมือนกับที่ผู้สร้าง ‘ข่าวปลอม’ พยายามทำแต่อย่างใด นอกจากนี้ สังคมออนไลน์ในยุคปัจจุบันยังเต็มไปด้วยข้อมูลลวงที่สร้างโดยเจ้าหน้าที่รัฐ ในปฏิบัติการข้อมูลข่าวสาร (Information Operations ย่อว่า IO) จากสมัยสงครามเย็น

        ในฐานะที่เฝ้าสังเกตโลกออนไลน์ไทยมานานพอสมควร ผู้เขียนคิดว่าทิศทางของ ‘ข่าวปลอม’ และปฏิบัติการ IO ในไทย สำหรับปี 2563 มีประเด็นสำคัญอยู่สามเรื่อง ดังนี้

 

        1. ข้อมูลลวง (disinformation) รวมถึงข่าวปลอมทั้งหลายจะยังคงแพร่หลายในโลกออนไลน์ แต่เราน่าจะเห็นความพยายามของโซเชียลมีเดีย สื่อ และภาคประชาชน ในการช่วยกันตรวจสอบข้อมูล (fact-check) อย่างเป็นระบบมากขึ้น

        ข้อมูลลวงในไทยทุกวันนี้ยังแพร่หลายมาก โดยเฉพาะในเฟซบุ๊ก ทวิตเตอร์ และไลน์—สามโซเชียลมีเดียเจ้าดังที่คนไทยใช้กันติดอันดับโลก—เมื่อตุลาคมที่ผ่านมา เฟซบุ๊ก ประเทศไทย ได้ประกาศร่วมมือกับสำนักข่าวเอเอฟพี สำนักข่าวระดับโลก ติดป้ายเตือนเนื้อหาที่สำนักข่าวตรวจสอบแล้วปรากฏว่าเป็นข่าวเท็จ

        สำหรับไลน์—โปรแกรมแชตยอดนิยมในไทย—ซึ่งข้อมูลลวงแพร่หลายมากเช่นกัน ปัจจุบันยังไม่เห็นความพยายามรับมือที่เป็นระบบโดยใช้อัลกอริทึมของบริษัทเข้าช่วย มีเพียงโครงการ ‘Stop Fake News’—ซึ่งโดยส่วนตัวมองว่าเป็นเพียงอีเวนต์ระยะสั้น—ผนวกกับการอบรมนักศึกษาเป็นครั้งคราวเท่านั้น

        อย่างไรก็ดี ถึงแม้ว่าบริษัทจะยังไม่ลงมือ ผู้เขียนก็เริ่มได้ยินมาบ้างแล้วว่าในไทยกำลังจะมีกลุ่มจิตอาสาที่นำ ‘cofacts’ แชตบอตแก้ข้อมูลลวงจากไต้หวัน1 มาใช้กับไลน์ไทย นับเป็นข่าวดีที่เราต้องติดตามกันต่อไป

        ทั้งหมดนี้ยังไม่นับการมุ่งมั่นทำงานตรวจสอบข้อเท็จจริงของสื่อน้ำดีในไทย ซึ่งน่าใจหายว่าดูจะเหลือน้อยลงไปเรื่อยๆ

 

        2. การทำงานของ IO จะทวีความเข้มข้น หากการชุมนุมประท้วงรัฐบาลเข้มข้นขึ้น

        ก่อนที่ พ.ศ. 2562 จะปิดฉาก เราได้เห็นการชุมนุม ‘flash mob’ ประท้วงรัฐบาลที่ใหญ่ที่สุดในรอบห้าปี มีผู้ชุมนุมอย่างน้อยหลายพันคนในวันที่ 14 ธันวาคม และก่อนหน้านั้นไม่นานก็มีแถลงข่าวการจัดงานวิ่งธีม ‘วิ่งไล่ลุง’ ในวันที่ 12 มกราคม 2563

        การชุมนุมและกิจกรรมต่อต้านรัฐบาลในปี 2563 น่าจะทวีความเข้มข้นมากขึ้น ด้วยเหตุนี้ เราจึงน่าจะได้เห็นปฏิบัติการข้อมูลข่าวสารหรือ IO อย่างเข้มข้นขึ้นเช่นกัน เนื่องจากรัฐบาลในอำนาจยังคงนำโดยผู้นำเหล่าทัพ มีวิธีคิดแบบกองทัพ มองเรื่องการรักษา ‘ความมั่นคงของชาติ’ เป็นเป้าหมายสำคัญ ผู้เขียนเคยตั้งข้อสังเกต (แต่ไม่เคยพบหลักฐานยืนยัน) ว่า ปฏิบัติการ IO ในประเทศไทยวันนี้น่าจะประกอบด้วย IO สามประเภท ได้แก่ ‘IO ทหาร’ คือเจ้าหน้าที่ทหารที่ทำงาน IO ในหน้าที่ ‘IO พีอาร์’ คือบริษัทประชาสัมพันธ์ที่รับจ้างรัฐบาลทำงานประชาสัมพันธ์ แต่ประชาสัมพันธ์สไตล์ IO และ ‘IO จิตอาสา’ หมายถึงสื่อมวลชน แอดมินเพจเฟซบุ๊ก และคนทั่วไปที่เชียร์รัฐบาล ช่วยผลิตและกระจายเนื้อหาโจมตีคู่แข่งแบบ IO ด้วยความเต็มใจ

 

        3. ศูนย์ต่อต้านข่าวปลอม (anti-fake news center) ของกระทรวงดีอี น่าจะยังไม่ตรวจสอบข้อมูลลวงที่เป็นคุณต่อรัฐบาล ตีความเหมารวมถึงเนื้อหาล้อเลียน และคุกคามด้วย พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์ มากขึ้น

        กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (กระทรวงดีอี) เปิดตัว ‘ศูนย์ต่อต้านข่าวปลอม’ หรือ Anti Fake News Center ในปี 2562 ประกาศว่าจะรับเบาะแสจากทั้งทวิตเตอร์ เฟซบุ๊ก และเว็บไซต์ www.antifakenewscenter.com

        ตลอดเวลาหลายเดือน ผู้เขียนลองแจ้งเบาะแสข่าวปลอมกับศูนย์นี้ทางหน้าเว็บไปสองครั้ง ครั้งล่าสุดวันที่ 15 ธันวาคม 2562 ได้อีเมลตอบกลับว่าต้องกดลิงก์ยืนยันอีเมลก่อน เมื่อคลิกลิงก์กลับพบข้อความ That page can’t be found ทำให้ทำอะไรต่อไม่ได้ จึงเกิดความสงสัยว่า ศูนย์ฯ อยากรับเบาะแสจากคนทั่วไปจริงหรือไม่

        ยังไม่นับข้อเท็จจริงที่ว่าไม่มีใครเคยเห็นข้อมูลการตรวจสอบ ‘ข่าวปลอม’ ที่เป็นคุณต่อรัฐบาล (เช่น ข่าวปลอมที่ใส่ร้ายพรรคฝ่ายค้าน) บนเว็บไซต์ของศูนย์นี้แต่อย่างใด

        แนวโน้มที่อันตรายกว่านี้ คือกระทรวงดีอีสุ่มเสี่ยงที่จะใช้เนื้อหา ‘ข่าวปลอม’ บนเว็บไซต์ของศูนย์ เพื่อเชื่อมโยงอย่างผิดๆ ว่าเข้าข่ายผิด พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์ โดยปริยาย (เช่น จะอ้างว่าข้อมูลเท็จนั้นก่อความเสียหายต่อประชาชน ก่อความตื่นตระหนกต่อประชาชน หรือก่อความเสียหายต่อการรักษาความมั่นคงปลอดภัยของรัฐ) เพื่อคุกคามประชาชนทั่วไปหรือนักการเมืองฝ่ายตรงข้ามมากขึ้น

 

เรื่อง: สฤณี อาชวานันทกุล, นักเขียน นักแปล และนักวิชาการอิสระด้านการเงินและธุรกิจที่ยั่งยืน


1อ่านบทสัมภาษณ์ จอห์นสัน เหลียง ผู้สร้าง cofacts ได้ที่ https://adaymagazine.com/cofacts

แบ่งปันเรื่องราวนี้:
เรื่องโดย

adB Team

Conversations for All: เชื่อมโยงผู้คนหลากหลายแวดวงเข้าด้วยกัน รวมตัวให้เป็นปรากฏการณ์ทางสังคม ชวนตั้งคำถามกับสิ่งเก่า กระตุ้นให้เกิดความคิดใหม่

ภาพโดย

อุษา นพประเสริฐ

สาวน้อยเมืองชลที่หลงแสงสีเข้ามาอยู่เมืองกรุง ใจรักการขี่มอเตอร์ไซค์ และมีเพจใสๆ ชื่อ alwaysaday ฝากกดไลก์ด้วยนะจ๊ะ