กลืนลำบาก สำลักบ่อย สิ่งที่ผู้สูงอายุพึงระวัง

Health and Heart
14 Apr 2021
เรื่องโดย:

adB Team

หนึ่งในปัญหาที่พบบ่อยในผู้สูงอายุก็คือ ความสามารถในการกลืนอาหารนั้นลดลง และทำให้เกิดการสำลักตามมาได้ ซึ่งสามารถเกิดได้จากสาเหตุหลายประการ เช่น ความผิดปกติของโครงสร้างและการทำงานของช่องปาก คอหอย หลอดอาหาร ความผิดปกติของระบบประสาทที่ควบคุมการกลืน หรือโรคต่างๆ เช่น โรคหลอดเลือดสมอง ภาวะสมองเสื่อม โรคพาร์กินสัน โรคทางระบบประสาท โรคทางจิตเวช รวมถึงโรคที่ทำให้กล้ามเนื้อมีภาวะเกร็ง ก็ทำให้การกลืนอาหารทำได้ยากขึ้นเช่นกัน

        โดยในผู้สูงอายุที่มีภาวะหรือโรคต่างๆ เหล่านี้จะพบภาวะกลืนลำบากได้สูงถึง 50-75% และพบว่ามีภาวะสำลักเงียบร่วมตามมาด้วยได้ถึง 40-70 % ส่งผลให้เกิดปอดอักเสบติดเชื้อรุนแรงตามมา และหากผู้สูงอายุมีภาวะปอดอักเสบติดเชื้อแล้ว จะพบมีภาวะสำลักเงียบสูงขึ้นไปถึง 71% ยิ่งไปกว่านั้น มีรายงานว่าในผู้สูงอายุมากกว่า 60 ปี จะพบอัตราการเสียชีวิตด้วยภาวะปอดติดเชื้อจากการสำลักสูงถึงเกือบ 30%

การสังเกตผู้สูงอายุ กับปัญหาการกลืน

        1. ไอหรือสำลักเวลากลืนอาหาร
        2. ต้องตัดแบ่งอาหารให้มีขนาดเล็กลงเพื่อให้สามารถกลืนได้ตามปกติ
        3. ต้องหลีกเลี่ยงอาหารบางชนิดเพราะทำให้สำลัก
        4. เสียงแหบ เสียงพร่าหลังจากกลืนอาหารลงไป
        5. รู้สึกว่ามีอาหารติดอยู่ในลำคอหรือหน้าอก
        6. น้ำหนักตัวลดลงผิดปกติ
        7. พฤติกรรมการรับประทานอาหารเปลี่ยนแปลง

        อาการเหล่านี้เป็นตัวอย่างของภาวะกลืนลำบาก ซึ่งทำให้การรับประทานอาหารมีความปลอดภัยลดลง มักจะพบได้บ่อยในกลุ่มผู้สูงอายุ เนื่องจากโครงสร้างของช่องปาก คอหอย กล่องเสียง หลอดอาหาร รวมถึงกลไกของระบบประสาทที่ควบคุมการทำงานต่างๆ ของร่างกายเสื่อมลงเมื่อมีอายุมากขึ้น ส่งผลให้ความสามารถของการกลืนลดลงจนแสดงอาการต่างๆ ดังกล่าว โดยเฉพาะในผู้สูงอายุที่มีโรคทางระบบประสาท เช่น โรคหลอดเลือดสมอง พาร์กินสัน ภาวะบาดเจ็บทางสมอง ภาวะกล้ามเนื้ออ่อนแรง หรือโรคที่มีพยาธิสภาพของโครงสร้างที่เกี่ยวกับการกลืน ควรได้รับการประเมินและรักษาอย่างทันท่วงทีเพื่อส่งเสริมความสามารถในการกลืนให้มีประสิทธิภาพ และลดความเสี่ยงในการเกิดภาวะปอดอักเสบจากการสำลัก ทั้งนี้ ภาวะกลืนลำบากส่งผลกระทบทั้งทางด้านร่างกาย จิตใจ และสังคม ดังนี้

        ทางร่างกาย: ผู้ป่วยมักหลีกเลี่ยงการดื่มน้ำหรือรับประทานอาหารเพราะกลัวการสำลักหรือรู้สึกว่ากลืนลำบาก ทำให้เกิดภาวะขาดน้ำ ขาดอาหาร รวมทั้งภาวะแทรกซ้อนต่างๆ ที่ทำให้ร่างกายขาดน้ำ ขาดสารอาหาร น้ำหนักลด ซึ่งจะยิ่งซ้ำเติมโรคเดิมที่เป็นอยู่ทำให้ร่างกายอ่อนแอ เสี่ยงต่อการติดเชื้อได้ง่าย โดยเฉพาะภาวะติดเชื้อในปอดและระบบทางเดินหายใจจากการสำลักน้ำหรืออาหาร

        ทางสังคมและจิตใจ: ผู้ป่วยมักมีความกังวลในการรับประทานอาหารร่วมกับผู้อื่น ทำให้ออกห่างจากสังคมเริ่มรับประทานอาหารคนเดียว นำไปสู่ภาวะซึมเศร้า หดหู่ มีผลทำให้คุณภาพชีวิตแย่ลง ไม่อยากอาหาร ยิ่งส่งผลให้สุขภาพโดยรวมทรุดโทรมลงไปอีก

แบบทดสอบปัญหาการกลืนลำบาก

        ลองตอบคำถามต่อไปนี้ว่าคุณมีปัญหาการกลืนตามหัวข้อต่อไปนี้ในระดับใด โดยให้คะแนนจากน้อยไปมาก น้อยที่สุดคือ 0 คะแนน มากที่สุด 4 คะแนน

  1. ปัญหาการกลืนทำให้น้ำหนักตัวฉันลดลง
  2. ปัญหาการกลืนรบกวนการออกไปรับประทานอาหารนอกบ้านของฉัน
  3. ฉันต้องใช้ความพยายามมากกว่าปกติเพื่อกลืนของเหลว
  4. ฉันต้องใช้ความพยายามมากกว่าปกติเพื่อกลืนอาหาร
  5. ฉันต้องใช้ความพยายามมากกว่าปกติเพื่อกลืนยาเม็ด
  6. ฉันรู้สึกเจ็บขณะกลืน
  7. การกลืนของฉันส่งผลต่อความพึงพอใจในการรับประทานอาหาร
  8. ฉันรู้สึกเหมือนมีอาหารติดค้างในลำคอเมื่อกลืน
  9. ฉันไอเมื่อรับประทานอาหาร
  10. การกลืนทำให้ฉันรู้สึกเครียด

        หากได้คะแนนรวมตั้งแต่ 3 คะแนนขึ้นไป ขอแนะนําให้ปรึกษาแพทย์ เนื่องจากอาจมีปัญหาการกลืนที่ผิดปกติ ไม่ปลอดภัย และเสี่ยงต่อการสำลักอาหารได้


SMVH

บทความโดย:ดร. พญ. กันต์นิษฐ์ พงศ์พิพัฒไพบูลย์ 
แพทย์ชำนาญการด้านเวชศาสตร์ฟื้นฟู

อ้างอิง: Belafsky PC,Mouadeb DA,Rees CJ,Pryor JC, Postma GN, Allen J, Leonard RJ. Validity and Reliability of the Eating Assessment Tool(EAT-10).Annals of Otology Rhinology & Laryngology 2008; 117(12): 919-924.

ภาพ: Getty Images

แบ่งปันเรื่องราวนี้:
เรื่องโดย

adB Team

Conversations for All: เชื่อมโยงผู้คนหลากหลายแวดวงเข้าด้วยกัน รวมตัวให้เป็นปรากฏการณ์ทางสังคม ชวนตั้งคำถามกับสิ่งเก่า กระตุ้นให้เกิดความคิดใหม่