ธีวรา กมลศักดิ์พิทักษ์ | ปัก (Sashiko) เย็บ ปะ ต่อ (Boro) ศาสตร์แห่งการซ่อมผ้า จิตใจ และความทรงจำ

The Guest
6 Jun 2019
เรื่องโดย:

ธนดิษ ศรียานงค์, ศรัญญา อ่าวสมบัติกุล

รอยลุ่ยที่ขอบชายเสื้อ เนื้อผ้าที่เริ่มซีดและขาดวิ่นบางจุดถูกเศษผ้าจากตัวอื่นๆ ปะทับซ้อนกันไปเรื่อยๆ ผ่านวิธีการเย็บผ้าให้เกิดลวดลายที่ไม่ใช่แค่เพียงความสวยงาม แต่ให้ความคงทน จนกลายเป็นเสื้อตัวเก่าโฉมใหม่ ที่สามารถใช้งานต่อไปเรื่อยๆ หลายคนอาจมองว่า ‘เก่า’ แต่สำหรับ ‘ต่าย’ – ธีวรา กมลศักดิ์พิทักษ์ ครูสอนปักผ้าซาชิโกะ มองว่า ‘เก๋า’ และ ‘เก๋’ แถมยังมีเรื่องราวและแนวคิดดีๆ ไว้สะกิดเตือนใจทุกครั้งที่ได้จรดเข็มลงบนเนื้อผ้าเก่าแต่ละชิ้น

ธีวรา กมลศักดิ์พิทักษ์

 

The Story of Boro

     ก่อนจะพูดถึงโบโระ จะต้องเท้าความอธิบายถึงซาชิโกะก่อน เพราะซาชิโกะคือจุดตั้งต้น เป็นชื่อเทคนิคการปักผ้า เพื่อนำมาใช้ทำโบโระ ซึ่งหมายถึงการซ่อมผ้าด้วยวิธีการปะ

     ที่มาของการปักผ้าซาชิโกะมาจากทางตอนเหนือของญี่ปุ่น คือที่ยามากาตะและอาโอโมริ ให้ลองนึกถึงการ์ตูนเรื่อง อิคคิวซัง ซึ่งเป็นเรื่องราวที่เกิดในเมืองเกียวโต นั่นจะเป็นภาพสะท้อนของชนชั้นสูง แต่ซาชิโกะเป็นเทคนิคการซ่อมแซมเสื้อผ้าของชนชั้นล่าง ชนชั้นเกษตรกรที่อาศัยอยู่ตามแถบเทือกเขา และไม่สามารถเข้ามาซื้อผ้าเป็นม้วนๆ ในตัวเมืองได้ โดยผ้าส่วนใหญ่มาจากฝ้าย ผ้าป่าน หรือผ้าปอที่เนื้อหยาบกว่า ส่วนในเมืองหลวงอย่างเสื้อของซาโยจัง (เพื่อนสนิทของอิคคิวซัง) ก็จะเป็นผ้าไหมหรือผ้าฝ้ายพิมพ์ลาย นี่คือคนชนชั้นสูงตั้งแต่ชนชั้นพ่อค้าขึ้นไป

     ทีนี้เมื่อผ้ากลายเป็นเรื่องที่หายาก จึงต้องใช้เวลาในการสะสมเศษผ้าจากเสื้อของคนในครอบครัว โดยการนำเฉพาะผ้าบางส่วนจากเสื้อตัวเก่าของคนในครอบครัว เช่น เสื้อจากปู่ส่งต่อมาให้พ่อ เสื้อจากพ่อส่งต่อไปให้ลูก มาเย็บและปะต่อๆ กันกลายเป็นผ้าผืนเพื่อนำไปทำเป็นเสื้อหรือผ้าห่มใช้กันในครอบครัวในลำดับต่อๆ ไป ลักษณะการนำกลับมาใช้ใหม่แบบนี้ชาวญี่ปุ่นเรียกว่า โบโระ ที่แปลว่า ผ้าขี้ริ้ว ซึ่งมาพร้อมกับแนวคิดของคนในสมัยโบราณที่เห็นคุณค่าของสิ่งที่มี เขาจึงไม่ทิ้งอะไรสักอย่าง โดยเฉพาะเสื้อ เพราะเป็นสิ่งสำคัญ จากเสื้อก็จะย่อยไปทำสิ่งของอื่นๆ ในบ้าน เช่น เสื้อตัวหนึ่งขาด ก็จะเอาเสื้อของอีกตัวมาปะ ปะแล้วปะอีกจนใช้ไม่ได้แล้วจริงๆ จึงนำไปทำเป็นผ้าห่ม ที่นอน ฟูก ย่าม ผ้าเช็ดโต๊ะ และผ้าขี้ริ้ว เป็นลำดับสุดท้าย

 

ธีวรา กมลศักดิ์พิทักษ์

 

The Spirits Within

     เราเชื่อว่าคนญี่ปุ่นเคารพเรื่องของจิตวิญญาณในธรรมชาติ ให้ความเคารพต่อสิ่งของเล็กๆ น้อยๆ และเห็นความสำคัญ แน่นอนว่ามันเป็นเรื่องของการใช้งานเป็นหลัก แต่เขาก็จะเสริมความงามลงไปในทุกๆ อย่างที่ได้ลงมือทำ แนวคิดเซนแบบนี้เป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้เราชอบซาชิโกะและโบโระ

     เจ้าความชอบนี้มันฝังแน่นมาตั้งแต่เด็กๆ ตอนที่เราเป็นนักเรียนแลกเปลี่ยน เราเห็นแม่และพี่สาวชาวญี่ปุ่นปักผ้า และซ่อมผ้า ตอนนั้นเราก็งงว่าซ่อมทำไม ซื้อใหม่ก็ได้ แม่ก็บอกว่า ทำเองไม่เหมือนกับซื้อ และได้ถามกลับมาว่า ถ้าแม่ทำให้ต่าย ต่ายจะดีใจกว่าไหม เราก็ตอบว่า ดีใจกว่า แม่ก็ยิ้มและบอกเหมือนกัน ดังนั้น แม่จึงตั้งใจทำงานเย็บปักและซ่อมแซมผ้าด้วยตัวเองไว้ให้ลูก ให้ญาติ ให้พ่อ ทุกคนก็จะเกิดความภาคภูมิใจ อย่างเวลาลูกไปโรงเรียน ผ้าห่อเบนโตะเป็นฝีมือแม่ ลูกก็จะยืดอกแล้วบอกว่า แม่ของฉันเป็นคนทำ เราชอบความน่ารักที่กลายมาเป็นความผูกพันของคนในครอบครัวตรงนี้ กลายเป็นว่าพอเรากลับมาไทยแล้วสิ่งนี้เลยติดตัวมา ทำให้ชื่นชอบงานพวกนี้จนถึงทุกวันนี้

 

ธีวรา กมลศักดิ์พิทักษ์

ธีวรา กมลศักดิ์พิทักษ์

 

Beautifully Embroider

     ในความน่ารักของงานคราฟต์ที่เกิดจากซาชิโกะและโบโระ ยังทำให้เรานึกลึกลงไปถึงคำว่า ‘มุชิน’ คือการไม่ยึดติดกับจิต หรือการยอมรับความไม่สวยงาม เพราะทุกคนคาดหวังความสุขความสวยงามจากสิ่งของ ความเพอร์เฟ็กต์ของชีวิต หากมองกลับมาที่เสื้อผ้าของเราก็เช่นกัน เมื่อมันขาดไปแล้ว แต่ฉันซ่อมมันได้… ดีจัง เช่นเดียวกับชีวิตฉันพังมาแล้ว แต่ฉันกลับมายืนขึ้นใหม่ได้ก็ดีจัง เราคิดแบบนี้มาตลอด

     ทั้งยังทำให้เราเห็นว่า จริงๆ แล้วปรัชญาโบโระก็ไม่ต่างจากคินสึงิ เพราะญี่ปุ่นเป็นดินแดนพุทธนิกายเซน ที่ให้ความสำคัญกับวิถีทางธรรมชาติและเรื่องกฎไตรลักษณ์ (อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา) ความไม่เที่ยง ความไม่สวยงาม ความไม่มีตัวตนก็เข้ากับวิถีทางธรรมชาติ ดังนั้น เขาจึงใช้ของที่มีด้วยการให้คุณค่าจากความไม่สวยงามนั้น เช่น เสื้อของพ่ออาจจะกลายมาเป็นส่วนหนึ่งของผ้าห่มลูก หรือจากเสื้อของคุณยาย ยายไม่อยู่แล้วแต่ยังกลายมาเป็นหมอนให้เราหนุนนอนได้ กลายเป็นปรัชญาที่แฝงเรื่องของการเคารพสิ่งของให้เรายังคงระลึกถึงคนรุ่นก่อนๆ

     โบโระยังเป็นอุปกรณ์เก็บเกี่ยวความทรงจำหรือเรื่องราวดีๆ ในชีวิตไว้ได้ อย่างผ้าผืนนี้ที่เราเริ่มทำมาประมาณ 2 ปี เรานำผ้าจากกิโมโนเก่าที่แม่ซื้อให้ตอน 7 ขวบ มาเริ่มเย็บปะ นำเสื้อกิโมโนตัวเก่าของพ่อโฮสต์แฟมิลีมาต่อ ต่อไปเรื่อยๆ ตั้งใจจะทำเป็นผ้าห่ม ไว้ห่มเรื่องราวในชีวิต ซึ่งทำให้เรารู้สึกว่า ต่อให้วันหนึ่งพ่อแม่ไม่อยู่ แต่เรารู้ดีว่าผ้าห่มผืนนี้เคยเป็นเสื้อตัวโปรดของพ่อแม่เรา สิ่งนี้คือคุณค่าและสวยงามทางใจที่หาจากไหนในโลกนี้ไม่ได้อย่างแน่นอน

 

ธีวรา กมลศักดิ์พิทักษ์

Handcrafted by VARA

     หากอยากเรียนรู้เทคนิคการปักผ้าซาชิโกะและแนะแนวการซ่อมผ้าแบบโบโระสมัยใหม่ หรือสนใจทำเวิร์กช็อป สามารถเข้าไปติดตามกิจกรรมต่างๆ ได้ทางเฟซบุ๊ก Handcrafted by Vara

 


อ่านตอนอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องได้ที่

     – ชยานันท์ อนันตวัชกร | ซ่อมถ้วยด้วยคินสึงิ แฝงแนวคิดเชิงปรัชญาเซน และการหาคำตอบของชีวิต

     – สรรพัชญ ชมงาม | ชุบชีวิตคืนลมหายใจให้ซากรถเก่า ความผุพังที่งดงาม

แบ่งปันเรื่องราวนี้:
เรื่องโดย

ธนดิษ ศรียานงค์

ช่างภาพที่ชอบการเดินทาง แต่จำทางไม่ค่อยได้ นิ่งเป็นหลับ ขยับเป็นหลง

เรื่องโดย

ศรัญญา อ่าวสมบัติกุล

กองบรรณาธิการ นิตยสาร a day BULLETIN ปัจจุบันดำรงตำแหน่งคุณแม่ half time เลี้ยงลูกชายวัยเบบี๋ครึ่งหนึ่ง อีกครึ่งหนึ่ง (ของชีวิต) ต้องปั่นต้นฉบับส่งให้คุณอ่านกันรัวๆ